(ĐTCK) Trong bối cảnh Sàn giao dịch các-bon Việt Nam dự kiến vận hành từ tháng 5/2026, Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) vừa tổ chức hội thảo “Tăng cường năng lực sẵn sàng tham gia thị trường các-bon tại Việt Nam”.
Sự kiện nhằm hỗ trợ các doanh nghiệp thuộc diện được phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính nâng cao năng lực tuân thủ, hoàn thiện hệ thống đo lường – báo cáo – kiểm chứng (MRV) và chủ động chuẩn bị cho “luật chơi” mới của thị trường.
Sàn giao dịch các-bon Việt Nam được kỳ vọng trở thành một cấu phần quan trọng của hệ thống tài chính, không chỉ nhằm kiểm soát phát thải mà còn mở ra một “sân chơi” mới, buộc doanh nghiệp phải tái định hình chiến lược theo hướng bền vững.
Nền tảng pháp lý cho thị trường này đã cơ bản hoàn thiện với Nghị định 29/2026/NĐ-CP và Quyết định 263/QĐ-TTg về phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính giai đoạn 2025–2026. Đây được xem là bước chuyển từ xây dựng chính sách sang triển khai thực tiễn, đưa cơ chế thị trường vào bài toán giảm phát thải.
Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) là đơn vị trực tiếp vận hành sàn, trên nền tảng hạ tầng của thị trường chứng khoán hiện hữu, trong khi Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC) đảm nhiệm lưu ký, thanh toán. Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý hệ thống đăng ký quốc gia và phân bổ hạn ngạch. Mô hình liên thông, khép kín này được kỳ vọng đảm bảo tính minh bạch và an toàn cho toàn bộ quá trình từ cấp phép đến giao dịch.
Ở góc độ thị trường, thanh khoản trong giai đoạn đầu được dự báo còn hạn chế do quy mô nhỏ và thiếu vắng nhà đầu tư tài chính. Các yếu tố kỹ thuật như hệ thống MRV, tiêu chuẩn tín chỉ và khả năng liên thông quốc tế sẽ đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao chất lượng thị trường.
Ông Đào Tuấn Trung, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu Chứng khoán VietinBank (VBSE) cho rằng, Việt Nam sở hữu nhiều lợi thế cạnh tranh để phát triển thị trường này. Trước hết là tiềm năng hấp thụ các-bon đáng kể, ước tính từ 50–70 triệu tấn CO2 mỗi năm, tạo dư địa lớn cho việc hình thành và giao dịch tín chỉ. Bên cạnh đó, hệ sinh thái tự nhiên đa dạng với diện tích rừng lớn, cùng các lĩnh vực như nông nghiệp chất lượng cao và năng lượng tái tạo phát triển nhanh, được xem là “mỏ vàng” để tạo nguồn cung tín chỉ các-bon trong tương lai.
Một điểm cộng khác nằm ở chi phí tạo lập tín chỉ. So với nhiều quốc gia trong khu vực ASEAN, chi phí nhân công và vận hành tại Việt Nam ở mức cạnh tranh, giúp tối ưu hóa biên lợi nhuận khi tham gia thị trường quốc tế. Điều này tạo điều kiện để các doanh nghiệp không chỉ đáp ứng nghĩa vụ phát thải trong nước mà còn có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị các-bon toàn cầu.
“Về phía VBSE sẽ đồng hành cùng doanh nghiệp và cơ quan chức năng tham gia triển khai các hoạt động giao dịch chứng chỉ carbon thời gian tới”.
 |
Ông Đào Tuấn Trung, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu Chứng khoán VietinBank (VBSE) chia sẻ tại hội thảo. |
Từ thực tiễn nghiên cứu, VBSE đề xuất ba nhóm giải pháp trọng tâm. Thứ nhất, sớm hoàn thiện khung pháp lý và chuẩn mực kế toán đối với hạn ngạch phát thải, coi đây là một loại tài sản có thể định lượng trong báo cáo tài chính. Thứ hai, chuẩn hóa hệ sinh thái thị trường, đặc biệt là xây dựng “ngôn ngữ chung” về đo lường và báo cáo phát thải nhằm đảm bảo chất lượng dữ liệu đầu vào. Thứ ba, phát triển hạ tầng theo lộ trình từng bước, ưu tiên vận hành ổn định cơ chế hạn ngạch trước khi mở rộng sang các cấu phần phức tạp hơn.
Ở góc độ triển khai, các công ty chứng khoán được kỳ vọng đóng vai trò cầu nối quan trọng. VBSE là một trong những đơn vị tiên phong chuẩn bị nguồn lực, từ hệ thống giao dịch, bộ phận nghiên cứu đến quy trình hỗ trợ doanh nghiệp tham gia thị trường.
Về dài hạn, khi khung pháp lý hoàn thiện và khả năng kết nối quốc tế được cải thiện, thị trường các-bon có thể trở thành một kênh huy động vốn hiệu quả cho các dự án xanh, đồng thời thúc đẩy sự hình thành của các sản phẩm tài chính bền vững.
Được biết, trong giai đoạn thí điểm, khoảng 110 doanh nghiệp thuộc các ngành phát thải lớn như điện, thép, xi măng sẽ được phân bổ hạn ngạch và tham gia thị trường. Theo cơ chế vận hành, doanh nghiệp phát thải vượt hạn mức phải mua thêm hạn ngạch hoặc tín chỉ, trong khi những đơn vị kiểm soát tốt có thể bán phần dư để tạo lợi nhuận.
Đáng chú ý, cơ chế này đưa chi phí phát thải trở thành một biến số tài chính cụ thể. Trong ngắn hạn, áp lực chi phí có thể gia tăng, đặc biệt với các doanh nghiệp công nghệ lạc hậu. Tuy nhiên, về dài hạn, đây là động lực thúc đẩy chuyển đổi xanh và tối ưu hóa sản xuất.
Sự ra đời của sàn giao dịch các-bon vì vậy không chỉ là một bước tiến về chính sách môi trường, mà còn là phép thử đối với năng lực thích ứng của doanh nghiệp. Trong “luật chơi” mới, phát thải đã trở thành một biến số tài chính có thể đo lường và giao dịch – buộc doanh nghiệp phải thay đổi nếu không muốn bị tụt lại phía sau.
